رویدادهای طبیعی در کوه پیرسبز و نواحی اطراف(بخش اول)

روز آدینه، ۲۲ فروردین ۱۳۹۹ برابر با باد ایزد،

ماجرای سیل بیستم فروردین نود و نه

دیروز (بیست و یکم فروردین) و به یاری گروه های مجازی، ویدئویی بسیار کوتاه دریافت شد که ریزش آبشارهای گل آلود از دیواره کوهی به نام “کوه دختر” در نزدیکی پیرسبز را به خوبی نشان می داد. گرچه مدت زمان فیلم بسیار کوتاه و در حد کمتر از شصت ثانیه بود، اما به خوبی گویای شدت جاری شدن آب از نقاط مختلف و روی صخره های پرشیب بود. پس از آن هم با خبر شدیم که سیلی شدید در رودخانه خشک پیرسبز جاری شده است که شوربختانه موجب آسیب های جانی گردیده است. از آنجا که این سیل و جاری شدن آبشارها در ناحیه ای روی داده است که بسیار به پیر سبز (زیارتگاه چک چک) نزدیک است، و از سویی دیگر این منطقه هر چندگاهی دچار چنین رویدادهایی می گردد، شاید توضیح در باره ویژگی های طبیعی این گستره و وضعیت طبیعی کوه ها و دشت های اطراف آن و چگونگی پیدایش چنان رویدادهایی خسارتبار، برای نگهداری بهتر مکان های سکونتی و زیارتگاهی و حفظ جان مردم، سودمند باشد.

نقشه و موقعیت منطقه

کوه پیرسبز و کوه های اطراف آن از جمله پیرزن، چر یا چهر، دختر و هریشت از بلندی های فرعی رشته کوه خورانق یا خرانق به شمار می آیند (نقشه یک). استان یزد چند رشته کوه مهم و تعدادی کوه های پراکنده دارد. مهمترین رشته کوه ها که دشت های اصلی بیابانی در بین آنها پدید آمده اند عبارتند از: رشته شیرکوه در بخش مرکزی استان و جنوب شهرهای یزد، میبد و اردکان، رشته خورانق یا خرانق در بخش مرکزی و در خاور شهرهای یزد، میبد و اردکان، و رشته کوه های خاوری استان که دنباله کوه های کرمان به شمار میروند در خاور کویر بافق (نقشه یک).

دیدارگاه (زیارتگاه) یا پیرانگاه پیر سبز (چک چک) که به شوند چکیدن قطره های آب از صخره های کوه به این نام خوانده شده است در دامنه کوهی به همین اسم شکل گرفته است که بخشی جداافتاده از رشته کوه های خورانق (یا خرانق) است. رشته کوه خرانق از فاصله پیرامون ۴۵ کیلومتری خاور شهر یزد شروع شده و با روند جنوب خاوری-شمال باختری تا مزرعه زرین در شمالی ترین بخش (خاور کویر و ریگ زرین) ادامه می یابد. این رشته کوه با درازای حدود ۱۰۰ کیلومتر تا بیشینه بلندی ۳۱۰۰ متر در چکاد (قله) دربید می رسد و به سمت شمال به وسیله دره های سیلابی به چهره تکه های جدا افتاده از هم دیده می شود که به نام های محلی گوناگون خوانده می شوند. نام خرانق در اصل از واژه خورانق (Khorânagh)یا خورنق ، خورانک و خورانگ گرفته شده است که به چم (معنای) سوی برآمدن خورشید است[۱]. این معنا هنگامی روشن می شود که شما از چکاد شیرکوه (بلندی بیش از ۴۱۰۰ متر) یا قله های دیگر بالاتر از ۳۰۰۰ متری بتوانی بامدادگاه سرزدن خورشید را ببینی که یکی از زیباترین منظره های فراموش نشدنی را می سازد. کوه پیرسبز در ادامه رشته کوه هامانه قرار گرفته است که در بخش بعدی بازنمایی خواهد شد.

اسامی مکان ها در این ناحیه

کوه های همسایه پیرسبز بر این نام ها هستند: هامانه، کوه دختر، کوه لای بند، کوه چر یا چهر (Chehr)، کوه گور (Gowr)، کوه پیرزن، کوه تپه ریگ و کوه سرخ. کوه هامانه (عکس یک) که روستایی تاریخی به همین نام در پای دامنه آن دیده می شود، به فاصله حدود شانزده کیلومتری از شمال خاوری پیرسبز قرار دارد. برای نام این روستا، ریشه هایی بیان شده ولی به نظرم احتمال بیشتر دارد که از گیاه هوم گرفته شده باشد به ویژه که روستاییان آن را هومینه می خوانند[۲]. کوه دختر هم در فاصله ۱۲ کیلومتری شمال و کوه گور در مسافت هشت کیلومتری شمال باختری پیر سبز قرار دارند. کوه پیرزن و بخشی از آن به نام “گاریگون” نیز با روند خاوری-باختری در شمال باختری پیرسبز به فاصله حدود بیست کیلومتری قرار گرفته است(نقشه دو).

ارتباط احتمالی نام هایی همچون “دختر” و “پیرزن” و زیارتگاه های زرتشتی با ایزدبانوی آناهیتا (اردویسور آناهیتا) که نگهبان آب و بارش و رودها و دریاها شمرده شده است وجود دارد. اگرچه در سفرهایی به این منطقه یکی از چوپانان و راهنماهای محلی به نام “مشهدی شعبان” اهل روستای چاه افضل (شمال اردکان) در سال ۱۳۶۴ برای ما توضیح میداد که پیرزنی ثروتمند در مسیر راه زیارت مشهد به سوی خراسان در نزدیکی این کوه (پیرزن) به دلیل مرگ دخترش، آب انباری به یادبود او بنا کرده بود. به همین شوند، این کوه به اسم کوه “پیرزن” مشهور گشته است. با وجود این داستان از قول یکی از مردم محلی، باز هم شاید سرچشمه تقدس و ارزش آناهیتا ایزدبانوی آب، که در نام این کوه ها باقی مانده است، بیشتر قابل اعتبار باشد….