زمین شناسی و سنگ شناسی و زمین ساخت
کوهستانهای منطقه یاد شده، یعنی گستره مابین پیرسبز تا کوه دختر و کوه پیرزن بیشتر از سنگهای وابسته به دوران های اول و دوم سرچشمه گرفته است(نقشه دو).
دوران اول یا پالئوزوییک از ۵۷۰ تا ۲۴۰ میلیون سال پیش و دوران دوم یا مزوزوییک از ۲۴۰ تا ۶۵ میلیون سال پیش را به گفته زمین شناسان در بر میگرفته است. عمده پرتگاه ها و کوه های بلند و چکادهای پرشیب و صخره ای در آهکها[۱] و دولومیتهای[۲] دوران زمین شناسی مزوزوییک یا دوران میانه (دوران دوم) شکل گرفته است. در جاهایی که شیل و مارن (مواد دارای رس) بیشتر باشند شیب ملایم تر می شود ولی در محل فراوانی سنگ های آهکی و دولومیتی صخره های بلند و با شیب تند و پرتگاه مانند شکل گرفته اند (عکس یک). وجود طبقات ستبر و فراوان آهکی با درز و ترک های فراوان و شرایط “کارستی[۳]” یعنی انحلال پذیری و جذب آب در بلند مدت و پدید آمدن غارها و حفره ها و چاه های فراوان آشکار و نهان یکی از ویژگی های سرزمین های کارستی است. وجود چشمه های کوتاه مدت و یا همیشگی در برخی از کوه ها ناشی از همین ویژگی کارستی است. معروف ترین نمونه در این مورد در استان یزد، چشمه غربال بیز مهریز به شمار می رود. نمونه بنام دیگر هم، ریزش آب در پیرسبز یا چک چک است که از سرچشمه کارستی یا آب انباره های طبیعی (غارهای حوضچه دار) درون کوه سرچشمه می گیرد. تا آن جا که من با خبر هستم در باره سامانه کارستی چک چک هیچگونه پژوهش علمی نشده است.
نقشه دو: سازندهای زمین شناسی و پراکندگی کوه های مابین پیرسبز (چک چک)، پیر هریشت و کوه پیرزن و دختر. (برگرفته از: نقشه زمین شناسی یک صدهزارم اردکان؛ سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور، ۱۳۸۴).
(آبی روشن: تناوب ماسه سنگ، شیل، آهک دوره تریاس؛ رنگ سبز علامت ch آهک های دوره کرتاسه، سبز تیره: آهک خاکستری نازک لایه کرتاسه، سبز زیتونی، آهک نازک لایه خاکستری دوره کرتاسه)
موضوع زمین ساخت یا تکتونیک منطقه نیز از نظر وجود تعداد زیاد گسل جالب توجه است. گسل های خطواره های جدایش پوسته زمین هستند که در اعماق گوناگون و با حرکات ساده یا پیچیده (چندجهتی) باعث جابجایی سطح زمین و لایه ها و سنگ های آن می شوند. این گسل ها در این ناحیه با روندهای گوناگون عبور کرده اند. به عنوان مثال گسل هایی در کوه چک چک(عکس دو)، کوه پیرزن و کوه دختر در راستاهای متفاوت به ویژه با روند شمال باختری- جنوب خاوری رد شده اند و زمین ها را نسبت به هم جابجا کرده اند. عبور و حرکت این گسل ها موجب خرد شدن سنگ ها و گاه ورقه ورقه شدن لایه های سنگ شده اند. نمونه هایی از این برگه برگه شدن درست در انتهای جاده اسفالته پیرزن در محل پل دیده می شود. این نوع ورقه ورقه شدن و خرد شدن طبقات و سنگ ها، شرایط را برای حرکات دیگر ،که در مبحث بعد شرح داده می شود، آسان تر می سازد. در نقشه دو، سازندهای گوناگون زمین شناسی با رنگ های مختلف نشان داده شده اند که رنگ های آبی و سبز نماد سنگ ها و گستره های آهکی و دولومیتی هستند. خطواره های سرخ علامت انواع گسل ها می باشند.
ژئومورفولوژی یا زمین ریخت شناسی
(ژئومورفولوژی[۴]) زمین ریخت شناسی علمی است که به بررسی تمام پدیده های طبیعی سطح زمین و چگونگی پیدایش و دگرگونی و تحول آنها می پردازد. این علم به عنوان نمونه، به بررسی چگونگی شکل گیری رودها و دریاچه ها، غارها و حفره ها و چاه های بزرگ طبیعی، آبراهه های زیرزمینی، نهشته های بادی، یخچال ها و برفخانه ها، بیابان ها و کویرها و انواع آنها می پردازد.
ناحیه پیرسبز و اطراف آن به زبان ساده و بسیار فشرده گستره ای بیابانی (از لحاظ آب و هوا) است که از کوه ها و دشت ها تشکیل شده است. این ناحیه امروزه از دیدگاه ویژگی آب و هوایی در شرایط گرم و خشک با زمستان های معتدل سرد قرار دارد که ممکن است برای مدت حدود دو ماه در سال، دمای هوا در شب به زیر صفر هم برسد. تابستان ها بسیار گرم و خشک است و دما تا بیش از چهل درجه هم میرسد. بیشترین ریزش باران در فصول زمستان تا بخشی از پاییز و گاه اوایل بهار روی می دهد که حتی ممکن است تا اردیبهشت هم به طور اتفاقی به شکل رگبارهای شدید و سیل آسا روی دهد.
عکس دو: دیواره کوه پیرسبز و جدایش و افتادگی ناشی از گسل.
یخبندان زمستانه، گرمای شدید تابستانه و نوسان دمای روز و شب، کمبود بارش و از طرفی بارندگی های شدید و ناگهانی از ویژگی های آب و هوایی این ناحیه است. همه اینها به عوامل فرسایش مانند هوازدگی فیزیکی و شیمیایی و زیستی کمک می کنند تا سنگ ها و لایه های زمین شناسی تجزیه یا تخریب شوند و در درازای زمان، مواد یک پارچه و سخت به قطعات و ذرات کوچک تر و قابل حمل تبدیل گردند. افزون بر این، فرآیندهای مهم زمین ریخت شناسی که شامل جریان آب، باد و یخبندان می شوند، شکل های ویژه ای در سطح زمین می سازند که تا مدتها باقی می مانند.
نخستین نتیجه هوازدگی فیزیکی یا مکانیکی (ناشی از یخبندان و گرم و سرد شدن مکرر) خرد شدن سنگ هاست بدون آنکه در ماهیت شیمیایی آنها تغییری حاصل شود. این خرد شدن تا آنجا پیش می رود که توده های سنگ به مواد ریزی در حد ماسه (اندازه بین ۲ میلیمتر تا ۶ صدم میلی متر) و سیلت و رس (به ترتیب با اندازه های کمتر از شش صدم میلی متر تا کمتر از دو هزارم میلی متر) تبدیل میگردند. یکی از ذرات تولید شده در این بین، ماسه ها هستند که به وسیله آب و باد جابجا می شوند. این ماسه ها در درازای زمان توده های بزرگی از جمله تلماسه ها و تپه های ماسه ای بادی و همچنین تلماسه ها و لایه های ماسه ای رودخانه ای را ایجاد می کنند. مواد دیگر درشت تر مانند خرده سنگ ها و قلوه سنگ و شن هم به وسیله جریان شدید آب در دامنه و یا با سیلاب از محل اصلی جابجا شده به نقاط دورتر برده می شوند. این نوع رسوبات بر روی هم مواد آبرفتی، مخروط افکنه ها و تراس ها یا پادگانه های آبرفتی رودخانه ای- سیلابی را می سازند. وجود این پادگانه ها نشانگر سیلاب در یک منطقه و در یک مسیر هستند و باید با احتیاط در برنامه ریزی ها مورد توجه قرار گیرند.
ادامه دارد…
دگرگونی شکل کوه ها، دره ها و دامنه ها و ایجاد سطوح تازه و با شیب های گوناگون از جمله این دگرگونی هاست که تاثیر و نتیجه آنها در بخش بعد بازنمایی می شود.
[۱] کانی اصلی آن کربنات کلسیم(CaCO۳) است که در باران های اسیدی به تدریج حل می شود و در مقابل اسید کلریدریک رقیق محلول است.
[۲] کانی اصلی آن کربنات منیزیم و کلسیم است و به فرمول شمیایی CaMg(CO۳)۲. از سنگ آهک مقاوم تر است و فقط پودر آن در اسید کلریدریک حل می گردد.
[۳] واژه کارست karst از یک کلمه در اصل صربستانی گرفته شده و به طور ساده به ماهیت انحلال پذیری و تشکیل انواع شکل ها و حجم های انحلالی در سنگها مربوط می شود. این شکل ها و حجم ها از بخش سطحی سنگ ها شروع شده و تا ژرفای سنگ ها نیز ادامه می یابند.
[۴] Geomorphology
دکتر داریوش مهرشاهی
هموند بازنشسته گروه جغرافیای دانشگاه یزد
در این زمینه بخوانید:
