پدیده های طبیعی چشمگیر در این گستره
الف. حرکت های دامنه ای:
در کوه های مناطق گرم و خشک با زمستان های سرد و برفگیر، به ویژه در جاهایی که با شیب بسیار زیاد و تغییر شیب های دامنه ای همراه هستند پدیده هایی را می سازد که عبارت هستند از:
ریزش، لغزش، خاکسره (سولیفلوکسیون)، آبشستگی دامنه ای و آبشار.
ب. انحلال و خوردگی: از سوی دیگر وجود سنگ هایی از جنس آهک (کربنات کلسیم)، دولومیت (کربنات منیزیم و کلسیم)، گچ (سولفات کلسیم) و نمک (کلرید سدیم) همگی شوند شکل گیری پدیده های انحلالی (کارست) از جمله غارها، غارچه ها، چاه ها و چاهک ها و تونل های زیرزمینی ژرف و دراز می گردند.
پ. سیل: بارش های شدید و ناگهانی که با حرکت میزان بسیار زیادی آب بر روی دامنه ها و درون دره های ابتدایی (سرچشمه) همراه است موجب رویداد سیلاب در دره های اصلی و در صورت بسته بودن راه دره اصلی، حتی جریان سیلاب شدید در دره های فرعی یا حتی مکان های خارج از دره می شوند.
مورد الف. سنگ های سخت مانند آهک و دولومیت و ماسه سنگ های مقاوم (با سیمان سخت)، در برابر عوامل هوازدگی (یخبندان و گرما و سرما) به شکل قطعه های درشت و زاویه دار از هم جدا می شوند در حالی که سنگ های سست تر مانند شیل و مارن و سیلتسون (لای سنگ) به شکل ذرات و قطعات کوچک تر فرسوده می شوند. چنین شرایطی به تخریب سطحی تا عمقی (چندین ده متر) در لایه های سنگ در درازای زمان می انجامد. این قطعات منبع خوبی برای جابجایی مواد بر روی دامنه از قبیل ریزش (واریزه) و لغزش و سقوط تکی (انفرادی) سنگ ها می شوند.
در شرایط گفته شده بالا، به تدریج سطح بسیار پرشیب با شیب بیش از پنجاه تا نود درجه بر روی سطوح سخت (مانند آهک ستبرلایه) پیدا می شود، در حالی که سطوح کم شیب، یعنی با شیب کمتر از بیست تا سی درجه نیز بر روی سنگ های سست (شیل، شیست، مارن) به وجود می آیند. هر چقدر میزان شیب بیشتر باشد میزان شتاب حرکت سنگ بیشتر می گردد و در نتیجه سرعت حرکت یک تکه سنگ در شیب های تند به شکل طبیعی بیشتر است. به همین دلیل بیشترین ریزش ها بر روی شیب های تند رخ می دهند. سنگ هایی که از بدنه اصلی یا طبقات مادر به دلیل هوازدگی جدا شده اند به این ترتیب آماده حرکت های ریزشی و لغزشی میگردند.
در کوه های محدوده پیرسبز و اطراف آن گسترش و فراوانی آهک های دوران اول و دوم زمین شناسی به ویژه آهک های کرتاسه که دارای فسیل های فراوان دریایی هستند، به ریزش های بزرگ (عکس سه) و در برخی مکان ها به لغزش های متعدد منجر شده اند که شواهد آنها بر روی دامنه هایی مانند کوه پیرسبز و کوه دختر باقی مانده است. با توجه به گذشتن خط گسلی از این کوه ها و امکان بروز لرزش ها و جابجایی در راستای گسل ها، امکان ریزش ها یا لغزش های عظیم یا محدود در آیندهای ناآشکار بسیار وجود دارد. به همین دلیل در صورت چنین رویدادی در دوره مراسم زیارتی پیر سبز (و سایر پیرانگاه های کوهستانی) شوربختانه جدا از خسارت های مالی، خسارت های جانی زیادی نیز امکانپذیر است. انجمن های زرتشتیان پیش از بروز چنین فاجعه ای باید به فکر چاره درست و عملی در این زمینه باشند.
عکس سه: قطعات واریزه پای دامنه پیر سبز. خودروها به عنوان یک مقایسه. عکس:د.مهرشاهی ۱۳۹۵ خرداد
مورد ب: ویژگی انحلال پذیری سنگ های آهکی و دولومیتی در بلند مدت امکان بسیار خوبی برای ساخته شدن فضاهای اندرونی مخفی در داخل ساختار طبقات سنگی را فراهم می سازد. این فضاهای اندرونی جای مناسبی برای ذخیره شدن آب فراهم می کنند که در صورت راه یافتن به یک مجرا یا منفذ خروجی می تواند به شکل چشمه پایدار (دائمی) یا کوتاه مدت فصلی خودنمایی کند. این چشمه های کارستی (آهکی) از قبیل چشمه غربال بیز (مهریز) یا چشمه هامانه یا چشمه نارستانه و پیرسبز و بسیاری دیگر از چشمه های موجود در کوهستان های مناطق خشک سرچشمه زندگی جانوری و انسانی بوده اند و هستند. هر گونه دخل و تصرف و تخریب محیط در این نوع کوه ها و یا آلوده کردن سرچشمه این آبها منجر به تخریب فیزیکی (کاهش آب) و یا شیمیایی (آلودگی اب) می گردد. به همین دلیل تمام کوهستان هایی که محل بروز این چشمه ها هستند باید از نظر دستکاری انسانی و معدن کاوی یا هر شکل ساخت و ساز، با دقت بسیار مطالعه و بررسی شوند تا این گونه دستکاری های انسانی، به نابودی منابع زندگی در این محیط های بسیار حساس نیانجامد. در این جهت انجمن های زرتشتیان چه همکاری یا هم اندیشی با نهادهای اجرایی که مسئول بر هم زدن محیط طبیعی هستند دارند؟ در راه پژوهش در شناخت وضعیت و میزان حساسیت سرچشمه های کارستی آب در این کوه ها چه اقداماتی صورت پذیرفته است؟
مورد “پ” یعنی رویداد سیلاب ها در محدوده پیرسبز، را برای جلوگیری از به درازا کشیدن موضوع به نوشتاری دیگر وا می گذارم.
دکتر داریوش مهرشاهی
هموند بازنشسته گروه جغرافیای دانشگاه یزد
در این زمینه بخوانید:
