در ماه جاری دو کتاب «تاریخ و سنت زردشتی» و «متون فارسی زردشتی» از دکتر حمیدرضا دالوند منتشر می شود، به همین مناسبت و برای آشنایی بیشتر با این دو اثر ارزشمند، به گفتگو با دکتر حمیدرضا دالوند عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی پرداخته ایم.
سنت زردشتی در روزگار اسلامی
سنت زردشتی در روزگار اسلامی عنوان کلی و موضوعی مجموعه کتابهایی است که قصد دارم در سالهای آینده به جامعه علمی کشور و به ویژه جامعه فرهیخته زرتشتیان ایران تقدیم کنم. منظور از این عنوان که در فصل سوم جلد اول این کتابها، نیز به آن اشاره شده است، بیشتر کنکاش در تاریخ، فرهنگ، آیین، آداب، رسوم و تمام تحولات فرهنگی جامعه زرتشتی از زمان آمدن اسلام تا به امروز است. یعنی از زمانی که دین زرتشتی از جایگاه رسمی خود به عنوان دین غالب فرو آمده است و به بخش کوچکی از جامعه ایرانی تبدیل شده که بر دین زرتشتی باقی مانده اند و توانسته اند عاشقانه این میراث را حدود ۱۴۰۰ سال با شرایط دشوار و از جان مایه گذاشتن، نگه دارند.
این که گفته میشود ۱۴۰۰ سال توانسته اند این دین را نگه دارند، یک جمله ساده است، اما چه اتفاقاتی افتاده است؟ اگر گفته می شود رنجی بر جامعه زرتشتی رفته، این رنج چیست؟ اگر می گوییم جامعه زرتشتی، فعالیتی کرده، چه فعالیتی کرده است؟ اگر کتابت کرده؟ چه نوع کتابتی و کدام کتابها بوده اند؟ اگر می گوییم میراثی را حفظ کرده؟ چگونه حفظ کرده است؟ چه کسانی حفظ کردند؟ همه مردم بهدین زرتشتی بوده اند؟ یانه گروه خاصی از این جامعه بودند؟ پرسشهایی از این دست و یافتن پاسخ این پرسشها می شود سنت زردشتی در روزگار اسلامی، یعنی از زمان غلبه اسلام در ایران تا به امروز، جامعه زرتشتی چه فعل و انفعالاتی داشته است؟
اهمیت این دوران
ما معمولا در پژوهشهایی که تاکنون داشتیم، تقریبا جامعه زرتشتی را از آغازین روزهای تاریخ ایران تا روزگار اسلامی مطالعه می کردیم و این ۱۴۰۰ سال را فراموش می کردیم و به آن نمی پرداختیم. در صورتی که همین دوره اسلامی هست که اهمیت دارد، زیرا در این مدت است که مردمی که زرتشتی مانده اند، این دین را حفظ کرده اند. مکانیسم و شیوه ها و نحوه عمل آنها خیلی مهم است و این همان چیزی است که به آن سنت زردشتی در روزگار اسلامی می گوییم. عرصه ای بسیار گسترده و با اهمیت است.
انتشار دو دفتر نخست
از این مجموعه، دفتر نخست «تاریخ و سنت زردشتی» و دفتر دوم «متون فارسی زردشتی» است که در مهرگان از سوی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی به بازار خواهد آمد.
این حوزه، حوزه کاری و پژوهشی اینجانب در پژوهشگاه علوم انسانی است که بیش از ۱۰ سال است در این زمینه مشغول به کار هستم و همین طور ادامه دارد. نتایج این پژوهشها تاکنون در چندین مقاله و این دو جلد کتاب منتشر شده است.
دفتر نخست تاریخ و سنت زردشتی
عنوان دفتر نخست یا کتاب سنت زردشتی در روزگار اسلامی ۱، «تاریخ و سنت زردشتی» است، که چاپ اول آن در ۵۰۰ نسخه منتشر شده است و شامل یک دیباچه و ۳ گفتار مهم و یک بخش پایانی و دو پیوست است.
گفتار نخست کتاب، «دستمایه های پژوهش» نام دارد که به پراکندگی متن ها و معرفی کتابخانه ها و مراکز پژوهشی اختصاص دارد که در ایران و جهان متن ها و میراث سنت زرتشتی را در خود نگه داشته اند، با خواندن این بخش، پژوهشگر متوجه می شود که در کجای دنیا کدام متن های زرتشتی نگهداری می شوند.
جابجایی جمعیتی زرتشتیان
گفتار دوم، «بر بستر زمان» نام دارد که به تحولات تاریخ زرتشتی در جنوب غربی ایران با محوریت فارس و خوزستان تا بغداد، شیز و آذرآبادگان، دیلم و طبرستان، ری، قم، اصفهان، ورا رود یا ماورا النهر، خراسان، سیستان، کرمان و یزد می پردازد. بدین ترتیب که با ورود اسلام به این بخشهای ایران، درون کانون های مهم زرتشتی ایران چه تحولاتی روی داد و سرنوشت زرتشتیان به کجا کشید. یکی از ضعفهای ما در مطالعات تاریخ زرتشتی این است که ما دقیقا شیوه جابجایی جمعیتی زرتشتیان را نمی شناسیم و الگوی تاریخی موثقی نداریم. در این بخش برای اولین بار کوشش شده است که یک چارچوب و نگاه جدیدی را ارائه کنیم، مثلا چگونه آذربایجان از جامعه زرتشتی تهی شده است و زرتشتیان آن به کجا رفته اند. اگر ما بدانیم که مثلا زرتشتیان آذربایجان به ری رفته اند، پس بخشی از میراث ری مربوط به آذربایجان است.
چگونگی گردآمدن زرتشتیان در یزد و کرمان
اگر ما یک چارچوب تاریخی داشته باشیم که تحولات و تغییرات جامعه زرتشتی را در ایران به ما نشان دهد و پراکندگی ها را در دوره های تاریخی ترسیم کند، خیلی از مسائل را می توانیم به راحتی حل کنیم. ما در اینجا یک فرضیه تاریخی را ارائه کرده ایم، همین طور در این بخش، عصر روایات یعنی از اواخر دوره مغول تا اوایل دوره قاجار که پارسیان از ایران استفتا می کردند و پرسشهای دینی خود را می پرسیدند را معرفی کردیم و همچنین تاریخ معاصر زرتشتیان را به صورت فشرده در این فصل آورده ایم. بدین ترتیب در فصل «در بستر زمان» به تاریخ روزگار زرتشتی در سنت اسلامی پرداختیم و فرضیه مهاجرت و چگونگی گردآمدن زرتشتیان در یزد و کرمان را ارائه کردیم.
شجره نامه های زرتشتی
گفتار سوم به میراث سنت زردشتی می پردازد و توضیح می دهد که سنت چیست؟ سنت زرتشتی کدام است؟ تبارشناسی سنت، گویش زرتشتی، ادبیات دینی به زبان پهلوی، حلقه های موبدی و شیوه کار آنها در پیدایش متون، رده بندی موضوعی میراث مکتوب سنت زرتشتی و به طور کلی مکانیسم این سنت را تا جایی که توانستیم، مشخص کردیم. در این فصل کوشش کردیم تا جایی که امکان داشت، شجره نامه های زرتشتی را بازسازی کنیم و هدفمان تبارشناسی و ساختن شجره نامه خانواده های زرتشتی است، که خیلی مهم است.
موبدان و انتقال سنتها
همچنین در این فصل به توضیح چگونگی مکانیسم خانواده های موبدی پرداختیم؛ چگونه سنتها منتقل می شده؟ چگونه موبدان آموزش پیدا می کردند؟ تا جایی که توانستیم نکاتی را نوشتیم اما این خودش یک موضوع مهم است. همچنین در مورد ادبیات دینی به پهلوی، بررسی کردیم که آیا به فارسی ترجمه و تفسیر شده است؟ یا اینکه آنچه در فارسی داریم با آن متفاوت است.
معرفی یک افق تازه
بنابراین ما در جلد اول این کتاب فرضیه ها ،ایده ها و راهکارها را مطرح کردیم، نه اینکه نقطه پایانی بر یک موضوع گذاشته باشیم و هدف این بود که افقی را به پژوهشگران نشان دهیم و بگوییم این افق تازه و نو است و جای کار دارد و از آنها دعوت کنیم تا در این زمینه فعالیت کنند.
تقویم متون
همین طور به کتاب دو پیوست مهم افزوده شده است، نخست گاهنمای متون سنت زرتشتی، بدین ترتیب که آمده ایم یک گاهنما درست کردیم و رویدادهای مهمی که در سنت زردشتی از اسلام تا به امروز اتفاق افتاده را به ترتیب سال آورده ایم. مثلا در این سال، چنین کتابی نوشته شده و یا در سال دیگر، اتفاق خاصی رخ داده و این افراد در آن نقش داشته اند. بدین ترتیب پژوهشگر با مراجعه به این گاهنما، خیلی سریع می تواند کلیت تاریخی را متوجه شود.
تبارنامه موبدان
پیوست دوم نیز تبارنامه دودمان های موبدی زرتشتیان ایران است. در این پیوست تمام دودمان های زرتشتی را که در کتابها بوده است، یعنی مرتبط به سده های هفتم و هشتم تا سده های دهم و یازدهم که در لابلای متون اسامی آنها ذکر شده است، را بازسازی کردیم، که در حدود ۱۰ تا ۱۲ خانواده بزرگ موبدان زرتشتی را شامل می شود. مطمئنا در جزئیات این شجره نامه ها اشتباهاتی وجود دارد، اما به کلیات آن اعتقاد دارم.
دفتر دوم
دفتر دوم مجموعه سنت زردشتی در روزگار اسلامی کتاب «متون فارسی زردشتی» است. در این کتاب به معرفی کتابهایی پرداختیم که زرتشتیان از سده ششم تا به امروز به فارسی نگاشته اند، نسخه های خطی این کتابها را در کتابخانه های جهان معرفی کرده ایم. همچنین چاپهای مختلف کتابها را معرفی کرده ایم و به محتوای کتاب اشاره کرده ایم.
۱۲ گفتار
این کتاب در ۱۲ فصل ارائه شده است، گفتار نخست در مورد ترجمه و تفسیر اوستا است، در این فصل هر متنی که به فارسی در مورد اوستا است را معرفی کردیم
گفتار دوم، ترجمه و تفسیر متون پهلوی و پازند است، که شامل معرفی ترجمه و تفسیر فارسی کتابهایی همچون ارداویراف نامه، مینوی خرد، بندهش و… است.
گفتار سوم، متن های آیینی است و به آیین های مختلفی همچون آیین های گذار، آیین های دینی، جشنها و گاهنبارها، متون مختلف آیینی و… می پردازد.
گفتار چهارم، متون کلامی است، بحث کلام در دین زرتشتی بسیار مهم است، منظور مطالب عقیدتی و کلامی زرتشتیان است که از لحاظ نظری و همچنین از لحاظ متن هایی که آمده است، بسیار جای کار دارد و امیدوارم جامعه دانشگاهی و زرتشتی بیشتر روی کلام زرتشتی کار کند.
گفتار پنجم به روایات اختصاص دارد و به معرفی پرسشهایی می پردازد که پارسیان هند آمده اند و از زرتشتیان ایران پرسیده اند و پاسخها را در داخل نامه با خود به هند برده اند، این پرسش و پاسخ ها را در هندوستان روایت می نامند، در این فصل این روایات معرفی شده اند، و مطرح کننده پرسشها، پاسخ دهنده پرسشها، تاریخ روایت، موضوع روایت، زمان چاپ، سرانجام آن، شرح داده شده است.
گفتار ششم متون اخلاقی و اندرز است. و به متن هایی در مورد اخلاق و حکمت و اندرز می پردازد.
گفتار هفتم مناجات است و به معرفی مناجات های زرتشتی به فارسی می پردازد که بسیار با اهمیت است.
گفتار هشتم میراث فرقه آذرکیوان است.
گفتار نهم به متن های تاریخی می پردازد که زرتشتیان در مورد گذشته خود نوشته اند.
گفتار دهم در مورد متن هایی است که بار ادبی دارند، شامل شعر، داستان و مطبوعات زرتشتی
گفتار یازدهم زبان شناسی و فرهنگ نگاری است.
گفتار دوازدهم متن های نجومی و تقویمی است
نمایه
همچنین هر دو جلد کتاب، دارای نمایه مفصلی هستند که شامل نام افراد، دودمان، فرق و سلسه ها، نام جاها و سازمان ها و نهادها و نام کتاب ها و نشریات و مفاهیم است. هر کدام از این دو کتاب حدود ۴۰۰ صفحه دارد و حدود ۸۰۰ صفحه مطلب برای ارائه به جامعه در این دو جلد تهیه شده است.
تقویم یزدگردی در دفتر سوم
دفتر سوم این مجموعه نیز که به زودی چاپ می شود به تقویم و نجوم اختصاص دارد و شامل شرح روایت فرنبغ سروش به پهلوی است و پژوهش مفصلی درباره تقویم یزدگردی و تحولات آن است و تقویم تطبیقی ۱۳۰۰ ساله یزدگردی را از آغاز تقویم یزدگردی تا به امروز ارائه می دهد، بدین صورت که تقویم یزدگردی را با تقویم میلادی و تقویم هجری قمری تطبیق دادیم و در جدول هایی در این کتاب آورده ایم. بدین ترتیب دفتر سوم به تاریخ یزدگردی اختصاص دارد، در دو جلد اول کتاب همه تاریخ ها به یزدگردی آمده است و من معتقدم که تقویم یزدگردی می بایست در میان زرتشتیان و در ادبیاتی که راجع به گذشته زرتشتیان می نویسیم احیا شود و همه گاهشماری ها به یزدگردی برگردد.
دفتر چهارم
دفتر چهارم که هم اکنون بر روی آن کار می کنم به متن های پازند و معرفی پازند در میان زرتشتیان اختصاص دارد که امیدوارم در سالهای آینده این دفتر و دفترهای بعدی تقدیم خوانندگان بشود.
