به مناسبت هفته پژوهش آیین رونمایی از پایگاه دادگان پارسیگ(متون فارسی میانه زرتشتی) روز یکشنبه ۲۳ آذر ماه به صورت مجازی انجام شد.
یکی از برنامه های پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در هفته پژوهش، رونمایی از وب سایت پایگاه دادگان پارسیگ بود. این مراسم به صورت مجازی و با سخنرانی دکتر فرزانه گشتاسب، بنیانگذار این وب سایت، دکترای فرهنگ و زبانهای باستانی و دانشیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و دکتر نادیا حاجی پور برگزار شد.
گزارش وب سایت پژوهشگاه علوم انسانی در مورد این برنامه را می توانید در ادامه مطلب بخوانید:
پیکرهی پایگاه دادگان پارسیک را متون فارسی میانه زردشتی تشکیل میدهد. دورهی میانهی زبانهای ایرانی، شامل دورهای نسبتاً طولانی (حدود ۱۲۰۰ سال) از پایان حکومت هخامنشیان تا قرن سوم هجری است. از این دوره، اسنادی مکتوب از شش زبانِ فارسی میانه (= پهلوی ساسانی)، پهلوی اشکانی، سغدی، بلخی، ختنی و خوارزمی به دست ما رسیدهاست. زبان فارسی میانه یکی از مهمترینِ این زبانها است. بیشترین متون مربوط به زند یعنی ترجمه و تفسیر اوستا به زبان پهلوی است و همچنین متونی که بر اساس زند و ترجمههای اوستا نوشته شدهاست، مانند «دینکرد» و جز آن. دیگر موضوعات کتابهای پهلوی عبارت است از: فلسفی و کلامی، کشف و شهود و پیشگویی، اخلاقیات و اندرزنامهها، مناظره و مفاخره، تاریخ و جغرافیا، حماسه، فقه و حقوق، رسالات کوچک تعلیمی، فرهنگها و واژهنامهها، مانند «فرهنگ پهلوی» و «فرهنگ اویم ایوک».
پیشینهی پژوهش
تاکنون بسیاری از متون فارسی میانه آوانویسی و به زبانهای گوناگون ترجمه شدهاست و برای برخی از آنها واژهنامه نیز تهیه شدهاست، مانند «گزیدههای زادسپرم» از راشدمحصل (۱۳۸۵) که دارای املای پهلوی واژه، آوانویسی آن، معنای فارسی، واژهنامه و ارجاع به متن در واژهنامه است. برخی دارای ترجمه فارسی و تعلیقات و گاه آوانویسی و فاقد واژهنامه هستند، مانند: «شایستناشایست» از مزداپور (۱۳۶۹). برخی فقط واژهنامه هستند چون «گزیدههای زادسپرم» (بهار، ۱۳۵۱)، «شایست نشایست» (طاووسی، ۱۳۶۵) و «بندهش» (بهار، ۱۳۴۵). برای زبان پهلوی فرهنگ جامع واژگان و واژهنامهای که شامل واژههای تمامی متون پهلوی با ارجاع به متن باشد، نداریم. واژهنامههای نوشته شده محدود هستند مانند «فرهنگ زبان پهلوی»، «فرهنگ کوچک پهلوی»، «دستنامه پهلوی» و «واژهنامهی فارسی میانه مانوی» و «پارتی مانوی». برای بخش زیادی از متون فارسی میانه، همین پژوهشها نیز انجام نشدهاست و هنوز آوانویسی و ترجمهی آنها فراهم نیامدهاست که مهمترینِ آنها، متون زند اوستا و بخشهایی از دینکرد است. همهی پژوهشهایی تاکنون انجام شده، فقط به صورت کتاب منتشر شدهاست و اقدامی برای جمعآوری دادههای زبانی آنها در یک پایگاه اطلاعاتی واحد انجام نشدهاست؛ حتی به دلیل حجم زیاد دادهها، واژهنامهای جامع به صورت کتاب نیز برای متون فارسی میانه تهیه نشدهاست.
پیشینهی پیکرههایی که به صورت برخط تهیه شده است: نخست: میتوان «پهلواژ» (فرهنگ جامع فارسی میانه- فارسی نو) را نام برد که نخستین واژهنامهی برخط موجود است. در آن اطلاعات واژههای نُه متن فارسی میانه مشتمل بر واژه به پهلوی، آوانویسی، معنای فارسی و ارجاع به دستنویس پهلوی ثبت شدهاست. پیکره این فرهنگ عبارت است از: «زند بهمنیسن»، «روایت پهلوی»، «گزیدههای زادسپرم»، «ماتیکان یوشت فریان»، «ارداویرافنامه»، «شایست ناشایست»، «کارنامهٴ اردشیر بابکان»، «متنهای پهلوی» و «مینوی خرد». پایگاه دیگری که تعدادی از متون پهلوی را به صورت برخط در اختیار پژوهشگران قرار میدهد، سایت «تزاروس زبانهای هندواروپایی و مواد متنی» (تیتوس) است. در این پایگاه متون بسیاری از زبانهای زنده و مردهی دنیا بارگذاری شدهاست. در بخش زبانهای ایرانیِ پایگاه تیتوس، متونی از زبانهای اوستایی، فارسی باستان، ختنی، بلخی، سغدی، پهلوی اشکانی، فارسی میانه (پهلوی)، فارسی نو و آسی در دسترس قرار گرفتهاست. در بخش پهلوی، بجز متنهای فارسی میانه مانوی، متون «ارداویرافنامه»، «اندرز اوشنر دانا»، «بندهش»، «دینکرد هفتم»، «کارنامه اردشیر بابکان»، «مینوی خرد»، «مادیان هزار دادستان»، «شایست نشایست»، «گزیدههای زادسپرم»، «زند بهمن یسن» و «متون پهلوی» در دسترس قرار دارد. از کارهای دیگر میتوان به وبگاه دانشگاه تگزاس و وبگاه «Wikisource» اشاره کرد. در سایت دانشگاه تگزاس در بخش آموزش آنلاین زبانهای هندیاروپایی، درسنامههایی شامل گرامر و نمونه متن و واژهنامهی تحلیلی برای آموزش زبانهای مختلف هندواروپایی تدوین شدهاست. از زبانهای ایرانی، درسنامههایی برای زبان فارسی باستان و اوستا تهیه شده و همراه با واژهنامه و تحلیل زبانشناختی کلمات متون مورد نظر بر روی سایت بارگذاری شدهاست. در وبگاه «Wikisource»، تنها، متن آوانویسیشده تمام اوستا بجز خردهاوستا (شامل وندیداد، یشتها، یسنا و ویسپرد) و ستون اول کتیبه بیستون به خط میخی فارسی باستان بارگذاری شدهاست. هیچ تحلیل زبانشناختی از واژههای این متون در این سایت ارائه نشدهاست. «پهلویکا» جدیدترین فرهنگ برخطی است که برای زبانهای ایرانی راهاندازی شدهاست. این وبگاه که در اواخر سال ۲۰۱۹ در دسترس پژوهشگران قرار گرفت، شامل واژههای پهلوی با حرفنویسی، آوانویسی، معنای انگلیسی و فارسی و نیز ریشهشناسی واژهها است. همچنین نمونههای کاربرد واژهها در متون بهصورت مثال ذیل هر مدخل در حال بارگذاری و تکمیل است.
قبل از بارگذاری متون کارهایی که صورت میگیرد به شرح زیر است:
الف- ابتدا اطلاعات کامل متن مورد نظر در محیط word وارد میشود که به شرح زیر است: ۱- حروفچینی آوانویسی متن فارسی میانه بر اساس یکی از نسخههای موجود؛ ۲- حروفچینی برگردان فارسی متن، بر اساس ترجمهی موجود؛ ۳- تمام ارجاعات مربوط دستنویس و برگردان فارسی برای تمام بندهای هر فصل ذکر میشود ۴- در مرحلهی بعد برگردان فارسی با نسخه مورد نظر مطابقت داده میشود؛ ۵- بررسی برگردان فارسی و دادن یادداشت در صورت لزوم؛ پس از پایان این مرحله اطلاعات با اعضای گروه به اشتراک گذاشته میشود و کار نهایی میگردد تا در مرحلهی بعد اطلاعات وارد Excel شود: این مرحله نیز شامل ۶- حروفچینی آوانویسی متن فارسی میانه ؛ ۷- وارد کردن املای واژه به صورت حرفنویسی؛ ۸- حروفچینی برگردان فارسی متن؛ ۹- ذکر هزوارش یا غیر هزوارش بودن واژه؛ ۱۰- وارد کردن تمام ارجاعات صفحه و سطر و فصل و بند؛ ۱۱- وارد کردن بن واژه؛ ۱۲- وارد کردن پرچسب دستوری واژه. پس از بازبینی و بررسی و نهایی شدن اطلاعات، در سایت بارگذاری میشود.
