در نشست «شب آتشکدهها» که به همت بنیاد ایرانشناسی و مجله بخارا برگزار شد، دکتر روزبه زرینکوب با اشاره به اهمیت موضوع آتش و آتشکده در فرهنگ و تاریخ ایران، سخنان خود را در دو بخش اساسی ارائه کرد:
نخست، آتش بهمثابه میراث فرهنگی ایران و دوم، آتش بهعنوان ابزار تفاهم فرهنگی در سطح بینالمللی.
آتشکدهها، از ایران تا جهان
دکتر زرینکوب با تأکید بر گستره جهانی آتشکدهها، گفت: «امروزه، صدها آتشکده در سراسر جهان از هند و پاکستان گرفته تا آمریکا، کانادا، اروپا، چین و استرالیا پراکندهاند. با این حال، کانون اصلی پیدایش و گسترش آتشکدهها، فلات ایران است. در طول قرون متمادی، آتشکدهها محل اصلی برگزاری آیینها و مناسک دینی زرتشتیان بودهاند، هرچند تاریخ دقیق پیدایش آنها مشخص نیست.
وی با استناد به نوشتههای هرودوت، اظهار داشت: «هرودوت در کتاب اول بند ۱۳۱ مینویسد که ایرانیان برای خدایان خود تندیس نمیساختند و معبدی بنا نمیکردند؛ بلکه در بلندترین قلههای کوهها، برای خدای آسمان که او آن را با زئوس مقایسه میکرد، ستایش می کردند. این روایت نشان از پیوند ایرانیان با نیایش طبیعی و آسمانی دارد.»
جشن سده و بهتان و دروغ بزرگ تاریخی آتشپرستی
زرینکوب سپس به روایت فردوسی درباره پیدایش آتش در روزگار پادشاهی هوشنگ اشاره کرد و گفت: «در شاهنامه، جشن سده بهعنوان جشن کشف آتش به هوشنگ نسبت داده شده است.»
وی با اشاره به سوءتفاهم و دروغ تاریخی درباره آتشپرستی ایرانیان گفت: «از دیرباز، دشمنان آیین زرتشتی، به دلیل نقش محوری آتش در آیینهای دینی، زرتشتیان را متهم به آتشپرستی و چنین بهتان و دروغی را به آنها پیوند داده اند در حالیکه واژهی “پرستیدن” در فارسی میانه از ریشهای به معنای “پیرامون چیزی ایستادن” و “نگاهبانی کردن” است. همانگونه که در فارسی نو، واژههایی چون “پرستار” نیز از همین ریشهاند.»
زرینکوب به گزارشهای مغرضانه درباره زرتشتیان، بهویژه در منابع مخالفین دوره ساسانی نیز پرداخت و گفت «در متون سوریانی مسیحی و رومی؛ ایرانیان را پیروان شر مطلق و آتشپرست معرفی میکردند. در حالیکه هدف این متون تحریف تاریخ ایران و توجیه نقش امپراتوری روم در حمایت از مسیحیان ایران بود.»
وی افزود: «در دوران شاپور ساسانی و در واکنش به اتحاد کلیسای مسیحی با امپراتوری روم، ضرورت پیوند میان دین و دولت در ایران ایجاد شد. اما این روند نیز با سوءبرداشتهایی همراه شد که در دورههای بعدی نیز ادامه یافت.»
برداشتهای غلط در منابع اسلامی
دکتر زرینکوب به برخی از منابع اسلامی نیز اشاره کرد و گفت: «در دوره اسلامی، افرادی چون ابوالمعالی بلخی و ابن جوزی، زرتشتیان را با بتپرستان مقایسه کردهاند و آتشکدهها را محل پرستش آتش دانستهاند، حال آنکه در واقع، آتش برای زرتشتیان نه خدای مورد پرستش، بلکه قبله و محراب بوده است.
وی با ذکر مثالهایی از شاهنامه و تاریخ سیستان گفت:«در شاهنامه، کیخسرو برای نیایش به آتشکده آذرگشسب میرود، و در تاریخ سیستان آمده که زرتشتیان در برابر فرمان خاموش کردن آتش، گفتهاند ما خداپرستیم و آتش برای ما مانند محراب شماست. حتی در سفرنامه جملی کارری، ایرانگرد ایتالیایی، آمده که زرتشتیان آتش را محترم میشمارند، اما آن را در خور پرستش نمیدانند.»
تساهل، ابزار نجات فرهنگ ایرانی
زرینکوب با تحلیل تاریخی نتیجه گرفت: «تاریخ فرهنگی ایران، آکنده از سوءتفاهمها، تعصبها و افترائات بوده است. اما فرهنگ ایران، چنان پرفروغ و نورانی است که بارها از تنگنای جهل، خرافه و خشونت به مدد دانایی، تفاهم و تسامح عبور کرده و خود را از آلودگیها پاک ساخته است.»
وی تصریح کرد: «آتش و آتشکده بهرغم تهمتها و تحریفها، همواره بهعنوان بخشی از میراث فرهنگی و معنوی ایران باقی ماندهاند و خواهند ماند.»
سه پیشنهاد به بنیاد ایرانشناسی
دکتر زرینکوب در پایان سخنان خود، سه پیشنهاد را برای گسترش و تعمیق شناخت درباره آتشکدهها مطرح کرد و گفت: برای برنامه های آینده بنیاد ایرانشناسی این سه پیشنهاد را در نظر بگیرید . نخست چاپ بزرگتر تصاویر در کتاب ارزشمند «آتشکدهها و زیارتهای زرتشتیان استان یزد» که به کوشش دکتر حاجیزاده آماده شده، بهمنظور معرفی بهتر میراث فرهنگی استان یزد.
دوم تدوین اطلس آتشکدههای ایران توسط بنیاد ایرانشناسی، که میتواند سهم مهمی در ارتقای جایگاه فرهنگی ایران در سطح بینالمللی ایفا کند.
و سوم ترجمه و ویرایش کتاب مرجع آتشکدهها اثر پژوهشگر آلمانی «کورت اردمان» و باستانشناس آلمانی ، که هنوز پس از گذشت بیش از نیم قرن، یکی از معتبرترین منابع مطالعاتی در زمینه آتشکدههاست.
دعای داریوش بزرگ برای ایران
زرینکوب سخنان خود را با یادآوری دعای تاریخی داریوش بزرگ به پایان رساند:«در طول ۲۶ قرن تاریخ پرفراز و نشیب ایران، هنوز این ندا طنینانداز است: خدایا، این سرزمین را از سپاه دشمن، از دروغ و از خشکسالی حفظ فرما.»
گفتنی است شب آتشکده ها چهارشنبه ۱۲ شهریور ماه ۱۴۰۴ در بنیاد ایران شناسی برگزار شد.
در این زمینه بخوانید:
https://berasad.com/?p=216316
موبد سروش پور: تنها راه انسجام ملی بازگشت به ارکان هویتی ماست
در شب آتشکده ها عنوان شد: بهتان آتش پرستی، شیوه دشمنان دین زرتشتی برای تخریب این دین است
