شوندهای (دلایل) بروز سیل در محدوده پیرسبز
با خواندن بخش های پیشین این نوشتار، اکنون باید به یکی از ویژگی های مهم نواحی خشک (از جمله ایران مرکزی) که کوه های خورانق و کوه پیرسبز و منطقه اطراف آن هم جزیی از آن هستند پرداخت. این ویژگی تمرکز بیشتر بارش (تا حدود هفتاد تا هشتاد درصد کل بارش) در فصل سرد است که از اواخر پاییز شروع شده و تا اوایل بهار (ماه فروردین) ادامه می یابد. حتی گاه دیده شده است که در نیمه اردیبهشت نوعی بارش سنگین و کوتاه مدت روی میدهد که منجر به سیلاب های محلی میشود. بارش هایی که خارج از زمان اصلی خود (زمستان در این نواحی) روی میدهند، مانند بارش های بهاری بیشتر از نوع همرفتی (convectional) یا یا بالارو-همگرا هستند که با بالارفتن رطوبت سطحی، یا رطوبت وارده از خارج از منطقه، تا ارتفاع مناسب به صورت ریزش هایی سنگین در می آیند. این بارش سنگین در صورت نبود پوشش گیاهی کافی و انبوه در سطح زمین از یک سو، و شیب زیاد حوضه آبگیر سرچشمه ریزش (مثل بلندی های پیرسبز و کوه های اطراف) که سطوح برهنه وسیعی وجود دارند، امکان جذب یا کاهش سرعت جریان را ندارند. در نتیجه بعد از شروع بارش و جذب مقدار کمی از ریزش اولیه در درون حفره ها و درز و ترک ها، بقیه آب ها به صورت جریانی حرکت می کنند. ابتدا ممکن است نخاب (نخ آب) یعنی جریان های باریک پدید آیند ولی با افزایش و شدت بارش این نخاب ها (پهنای تا دو سه میلی متر) به هم پیوسته به باریکه آبها (پنهای یک سانتی متر) و شاخآب ها (پهنای چند سانتی متر) و جوی ها و رودها تبدیل می شوند و از به هم پیوستن جوی ها و رودهای چندگانه فراوان در نهایت جریان سیل و یا رودخانه سیلابی شده پدید می آید. البته نوع دیگر و فراگیری از جریان آب در محل ریزش وجود دارد که به نام جریان سفره ای یا ورقه ای موسوم است. این قبیل جریان آب به صورت یک سفره یا ورقه مواج آب در محل کم شیب یا تقریباً صاف، یعنی سطح بدون پستی و بلندی، ایجاد می شود که می تواند نقش مهمی در فرسایش خاک های دامنه ای داشته باشد.
در نتیجه سه عامل شامل: الف. تمرکز بارش های بهاری یا پاییزی همرفتی با شدت بالا در مکان های محدود، ب. شیب تند سرچشمه بارش ها و نبود خا ک های جاذب رطوبت، و پ. کمبود پوشش گیاهی در زمین های کم شیب پایین دست، از مهم ترین عوامل بروز سیلاب ها در این منطقه به شمار می آیند. به این سه مورد نقش عامل انسانی در تخریب محیط را نیز می توان اضافه کرد که در سالهای اخیر بسیار چشمگیر شده است. بیشترین زیان نابودی محیط زیست و تغییر شکل زمین ها در درجه نخست به سوی خود مردم به ویژه ساکنان منطقه باز می گردد. شوربختانه در بسیاری موارد هم از سوی برخی مردم و هم از سوی برخی مسئولین، گوش شنوایی در دهه های اخیر برای نگهداری درست محیط طبیعی وجود نداشته است.
عوامل بروز سیل در ناحیه پیرسبز و کوهستان های مجاور آن
الف. بارش های همرفتی پاییزی یا بهاری با شدت زیاد و در مکان های محدود
ب. شیب های تند سرچشمه بارش در صخره های آهکی بدون خاک
پ. کمبود یا نبود پوشش گیاهی در شیب های پایین دست
ت. دستبردها و تخریب های انسانی همراه با نابودی جانوری و گیاهی و نیز بر هم زدن شیب و ریخت زمین ها ( به عنوان نمونه خبر هایی در خرداد ماه ۱۳۹۷ از کندوکاو معدن سنگ در حریم پیرسبز که گفته می شود خوشبختانه از آن جلوگیری شده است)[۱].
نتیجه
رویداد سیل در نواحی خشک پدیده ای، رایج، طبیعی و همیشگی بوده است و خواهد بود. در این رویداد نیز ما انسان ها ممکن است بدون برنامه ریزی دقیق و معتبر، با ایجاد راه و جاده، راه آهن، ساختمان ها و تاسیسات در راه سیل، امکان خسارات مالی و جانی افزایش دهیم. بسیار مشخص و آشکار است که وزارت راه و دستگاه ها و ادارات مربوطه در هر استان، پیش از احداث راه ها مسایل مهندسی و پشتیبانی مربوطه به جاده ها و پل ها را با مدیریت و برنامه ریزی و مطالعه انجام میدهند. اما مشکل از آنجا آغاز می شود که هر یک از اداره ها و موسسات، مربوط به وزارت خانه ها و نهادهای گوناگون و روزافزون (!!) در کشور، جدا از یک دیگر برای خود در امر ساخت و ساز و تغییر کاربری محیط عمل می نمایند و پیش می روند. به عنوان مثال هنگامی که معدن های فراوان و بیش از حد و اندازه به افراد خصوصی یا غیرخصوصی واگذار می گردد شوربختانه به ظاهر نهادها و ادارات با یکدیگر مشاوره و تبادل نظر ندارند و به همین دلیل مثلا اداره اوقاف با سازمان میراث فرهنگی و سازمان صنعت و معدن هنگامی که معادن و ساخت و ساز و تغییر کاربری های جدید در حریم زیارتگاه های زرتشتیان است، اصولاً با انجمن زرتشتیان مشورت و تبادل نظری انجام نمی دهند.
مسئله و مشکل اصلی که در تغییر کاربری ها و کندوکاو ها در مناطق خشک مثل ناحیه خورانق و اردکان پیش می آید تغییر شیب ها و شکل زمین است که می تواند در زمان بارش های شدید و ناگهانی منجر به جلوگیری از حرکت آب به صورت آزاد شده و با جمع شدن آب در برخی از گودال ها و فضاهای مسدود شده، امکان شکسته شدن و سر ریز از این مکان ها و ایجاد جریان های سیلابی مخرب وجود داشته باشد.
دکتر داریوش مهرشاهی
هموند بازنشسته گروه جغرافیای دانشگاه یزد
[۱] مثلاً خبر تکرار شکستن حریم تاریخی در استان یزد در این سایت: http://www.ion.ir/news/367562/ و همچنین خبر سایت ایسنا به تاریخ ۱۳ خرداد ۱۳۹۷ https://www.isna.ir/news/97031306548/ تحت عنوان جلوگیری از تعرض به منظر زیارتگاه زرتشتیان اردکان.
